Χωρικοί και κολλεκτιβοποίηση

Ένα από τα θέματα που επανέρχεται τακτικότατα στην αντικομμουνιστική φιλολογία, είναι εκείνο της κολλεκτιβοποίησης και του λιμού της Ουκρανίας (που όπως θα δούμε δεν ήταν μόνο ουκρανικός) την περίοδο 1932-1933. Το ιστολόγιο δημοσιεύει σε συνέχειες εκτενή μεταφρασμένα αποσπάσματα από το άρθρο του Mark B. Tauger, καθηγητή ιστορίας του πανεπιστημίου West Virginia "Σοβιετικοί χωρικοί και κολλεκτιβοποίηση 1930-39: Αντίσταση και προσαρμογή", συμβολή του στο συλλογικό τόμο Rural adaptation in Russia, Steven Wegren (επιμ), Routledge 2005

I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ:ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Η κολλεκτιβοποίηση ήταν η πιο σημαντική μεταμόρφωση της αγροτικής οικονομίας της Ρωσίας σε ολόκληρη την ιστορία της […] Οι μελετητές την έχουν περιγράψει με δραματικούς όρους: ως αναβίωση της δουλοπαροικίας, ως σκληρή αποικιακή εκμετάλλευση, ως τελικό στάδιο ενός «Μεγάλου σοβιετικού» (ή ρωσικού) πολέμου κατά των χωρικών, και ως γενοκτονία που διεξήχθη ενάντια στον ουκρανικό εθνικισμό. Στη βάση αυτών των αντιλήψεων, η έρευνα ελαχιστοποιεί το ποσοστό στο οποίο οι χωρικοί προσαρμόστηκαν στο νέο σύστημα, κι αντίθετα εστιάζει στην αντίσταση, την εξέγερση και την αντιπολίτευση, ως ενδεικτικά της στάσης των χωρικών στην κολλεκτιβοποίηση. Κατά την άποψη τους οι χωρικοί χρησιμοποίησαν μεθόδους που κυμαίνονταν από την ανοιχτή ανταρσία μέχρι κρυφές ενέργειες, για να ματαιώσουν και να υπονομεύσουν το σύστημα συλλογικών αγρών και να εξασφαλίσουν την αυτονομία τους σε αυτό. Πολλοί, αν όχι οι περισσότεροι συγγραφείς περιφρονούν κάθε άλλη απόκριση ως «αναγκαστική προσαρμογή» ή «ανοχή» και θεωρούν κάθε πιθανότητα υποστήριξης του συστήματος ως απίθανη και ανάξια αναφοράς. Στο εξής θα αποκαλώ αυτή την αντίληψη ως «την ερμηνεία αντίστασης» των αποκρίσεων των χωρικών στην κολλεκτιβοποίηση.

Οι μελέτες περί αντίστασης έχουν φέρει πολλές καινούργιες πληροφορίες στον ερευνητικό διάλογο[…]Ο Βιόλα, που έχει γράψει μια από τις σημαντικότερες μελέτες τις αντίστασης των χωρικών, έχει σημειώσει σε πρόσφατο έργο πως η αντίσταση «ήταν μόνο ένα κομμάτι, πιθανόν ένα μικρό κομμάτι, ενός συνεχούς φάσματος κοινωνικών αντιδράσεων στο σταλινικό κράτος, που περιλάμβανε εγκλιματισμό, προσαρμογή, ανοχή, απάθεια, εσωτερική μετανάστευση, καιροσκοπισμό και υποστήριξη». Κάποια άλλοι πάλι, οδηγούνται σε μια αφαιρετική λογική, ο Graziosi μάλιστα υποστήριξε πως[…] «τα χωριά είχαν ενοποιηθεί, υπερβαίνοντας τις αρχικές τους διαιρέσεις» για να αντισταθούν στην κολλεκτιβοποίηση. Αυτός ο τύπος εστίασης οδηγεί σε παραπλανητικά, ακόμα και ανακριβή συμπεράσματα σε σχέση με τη στάση των χωρικών στην κολλεκτιβοποίηση. Το άρθρο αυτό παραδέχεται πως πολλοί χωρικοί πράγματι αντιστάθηκαν στην κολλεκτιβοποίηση[…]Δείχνε όμως[…]πως η αντίσταση δεν ήταν η συνηθέστερη απόκριση στο νέο σύστημα και πως περισσότεροι χωρικοί προσαρμόστηκαν με τρόπους που του επέτρεψαν να είναι λειτουργικό και να λύσει σοβαρά αγροτικά προβλήματα.

Η ερμηνεία αντίστασης αντλεί επιχειρήματα για τη θέση της, υποστηρίζοντας ότι οι ενδείξεις αντίστασης στα αρχειακά ντοκουμέντα, κυρίως αναφορές των διάφορων κλάδων της OGPU (το όνομα της μυστικής αστυνομίας από το 1923 ως το 1934), αλλά και σε γράμματα χωρικών, απομνημονεύματα και κάποια ερευνητικά έργα, ήταν αντιπροσωπευτικές της στάσης των χωρικών. Ξέρουμε φυσικά πως ελάχιστοι αγρότες μπήκαν σε συλλογικά αγροκτήματα τη δεκαετία του ’20, και πως οι περισσότεροι συμμετείχαν μόνο με την απειλή φορολογίας και αποκουλακοποίησης στη διάρκεια της καμπάνιας κολλεκτιβοποίησης τη δεκαετία του ’30. Από ιστοριογραφικής πλευράς όμως, αυτές οι πηγές είναι περισσότερο προβληματικές, παρά πειστικές. Η OGPU για παράδειγμα, είχε τη ρητή αποστολή να εκθέτει πολιτικούς κινδύνους. Τον Απρίλιο του 1929 σε συνεδρίαση της κεντρικής επιτροπής, ο Γραμματέας του kraikom του βορείου Καυκάσου. Α.Α. Αντρέγιεφ προειδοποίησε τους συναδέλφους του από το να παίρνουν αποφάσεις στη βάση των αναφορών της μυστικής αστυνομίας.

Και δεν πρέπει κανείς να εξετάζει την πολιτική κατάσταση βάση της GPU. H τελευταία σχηματίστηκε για να βρίσκει και να εκθέτει τα χειρότερα και πιο κακόβουλα στοιχεία της κοινωνίας στη χώρα μας, και αν βασίσουμε την πολιτική μας μόνο στη βάση των αναφορών της, θα είμαστε συνέχεια σε κατάσταση πανικού, είναι ξεκάθαρο αυτό, πως θα είμαστε συνέχεια με τα μαλλιά μας όρθια.

Η λέξη-κλειδί στη ρήση αυτή είναι «μόνο». Ο Αντρέγεφ έβλεπε τις αναφορές της GPU όχι ως αναληθείς, αλλά ως παραπλανητικές: έκαναν κάποιον να πιστεύει πως τα πράγματα ήταν πολύ χειρότερα απ’ό,τι ήταν γενικά. Ο ρώσος ερευνητής Σεργκέι Ζιουράβλεφ, που έγραψε τη δεκαετία του ’90, συμπέρανε το ίδιο[…]

Αν σοβιετικοί αξιωματούχοι και κάποια τουλάχιστον μετασοβιετικοί ερευνητές συμφωνούν πως αυτά τα ντοκουμέντα δίνουν μια μη πλήρη εικόνα των συνθηκών στην ύπαιθρο, θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεχτικοί στη γενίκευση τους. Για παράδειγμα πολλοί ερευνητές της ερμηνείας αντίστασης βγάζουν τραβηγμένα συμπεράσματα για την αντίσταση από παρατηρήσεις χωρικών που άκουσαν και κατέγραψαν οι πράκτορες της GPU. Κι όμως, μια από τις ερευνήτριες, η Sheila Fitzpatrick, υποστήριξε πως οι χωρικοί συχνά ερμήνευαν τη σοβιετικοί πολιτικοί με το χειρότερο δυνατό τρόπο. Αν είναι έτσι, οι ανεκδοτολογικές καταγραφές των απόψεων των χωρικών γίνονται προβληματικές. Αν ένας χωρικός μέσα σε μια ομάδα χωρικών, πχ, έλεγε πως μισεί τα κολχόζ και πως αρνούνταν να καλλιεργήσει, η φράση αυτή μπορεί να ην αντικατόπτριζε τις πραγματικές του διαθέσεις, πολλώ δε μάλλον της πράξης. Επιπλέον, η Fitzpatrick αναφέρει πηγές που δείχνουν πως έτσι και οι χωρικοί συμμετείχαν σε κολχόζ, ταυτίζονταν με αυτό, και το υπερασπίζονταν από επιθέσεις μη κολλεκτιβοποιημένων αγροτών. Αν οι κολχόζνικοι, ανέπτυσσαν ένα τέτοιο είδος «κολχόζνικου πατριωτισμού», που μάλιστα το θυμόταν χρόνια αργότερα, πόσο αντιπροσωπευτικά μπορούν να θεωρηθούν ανέκδοτα λόγια χωρικών περί αντίστασης, και πόσο αξιόπιστη η έρευνα που βασίζεται μόνο σε απομονωμένες ενδείξεις αντίστασης; Το σχήμα του «κολχόζνικου πατριωτισμού» θα σήμαινε ένα μεγαλύτερο βαθμό προσαρμογής στο σύστημα, ίσως και προσαρμογή του συστήματος στους χωρικούς, από αυτόν που επιτρέπει η ερμηνεία αντίστασης.

Αυτά τα προβλήματα είναι χαρακτηριστικά σε μελέτες κοινωνικής ιστορίας αναπτυσσόμενων κοινωνιών, ειδικά κάτω από αυταρχικές κυβερνήσεις. […]Ο Miles Fairburn, στη μεθοδολογική του μελέτη για την κοινωνική ιστορία το αναγνωρίζει ως κύριο πρόβλημα των αποσπασματικών και ανεκδοτολογικών πηγών: με λίγες εξαιρέσεις δεν υπάρχει κάποιος άμεσος τρόπος να αποδειχτεί πόσο αντιπροσωπευτικές είναι. Μια και οι αποδείξεις της OGPU είναι κυρίως ανεκδοτολογικού χαρακτήρα και, όπως είδαμε, προκατειλλημένη στη συλλογή συγκεκριμένου τύπου πληροφοριών, η θεωρία περί αντίστασης θα μπορούσε εύκολα να γίνει μια πλάνη γενίκευσης από ένα μη αντιπροσωπευτικό δείγμα, και το άρθρο αυτό θα παρουσιάσει επιχειρήματα και αποδείξεις γιάυτό. […]

[…] Σε αυτή τη συζήτηση επίσης χρησιμοποιώ τις πηγές της μυστικής αστυνομίας, μεταξύ άλλων, για συγκεκριμένα θέματα, αλλά τις παρουσιάζω στη βάση της αντίληψης του προβλήματος της γενίκευσης πάνω σε ένα μη αντιπροσωπευτικό δείγμα. Η αντίρρηση μου σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις δεν είναι με τις ίδιες τις πηγές, αλλά με τον τρόπο με τον οποίο οι ερευνητές τις χρησιμοποίησαν και τα συμπεράσματα που εξήγαν από αυτές. Η κύρια κριτική μου είναι[…] αν μπορεί να γίνει οποιουδήποτε είδους γενίκευση[…]Γράφοντας για την αντίσταση, είναι λογικό πως οι ερευνητές θα επέλεγαν πηγές που αποδεικνύουν αντίσταση, και μάλιστα από μια βάση δεδομένων ήδη προσανατολισμένη στην κατεύθυνση αυτή, κάτι που από μόνο του κάνει τις πηγές τους μη αντιπροσωπευτικές.  Για να δείξω τα όρια της γενίκευσης από μια τέτοια βάση πηγών, θα εξετάσω λεπτομερώς κρίσιμα στοιχεία αυτών των αποδείξεων, και επίσης θα δείξω από αυτές τις πηγές πως και άλλες αποκρίσεις υπήρχαν. Θα παρουσιάσω και πιο γενικές αποδείξεις που αντικρούει την ερμηνεία αντίστασης σε σημεία-κλειδιά.