Πώς δεν γράφεται μια ιστορική μελέτη

Σε συνέχεια της ενασχόλησης μας με το λιμό της Ουκρανίας, αναδημοσιεύουμε σε δύο μέρη το κείμενο του Mark Tauger από τον ιστότοπο http://www.phorum.gr/viewtopic.php?f=51&t=255849&p=5090060&hilit=%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CF%8C%CF%82#p5090060, για το πώς η ιδεολογική εμπάθεια οδηγεί σε συνειδητές παραβιάσεις της επιστημονικής μεθοδολογίας:

Η μαύρη Βίβλος του κομμουνισμού και ο σοβιετικός λιμός του '32-'33

Mark.B. Tauger

Τμήμα Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Δυτικής Βιρτζίνια

H Μαύρη Βίβλος του κομμουνισμού εκτιμά το λιμό του ’32-’33 ως ένα από τα σημαντικότερα εγκλήματα του κομμουνισμού. Ο Στεφάν Κουρτουά αναφέρει το λιμό στην αμφιλεγόμενη ρήση του, πως ο θάνατος από πείνα ενός παιδιού κουλάκου στην Ουκρανία αξίζει όσο εκείνος ενός εβραιόπουλου στο γκέττο της Βαρσοβίας. Ισχυρίζεται πως το κομμουνιστικό καθεστώς χρησιμοποίησε το «όπλο της πείνας» μέσω του συστήματος του δελτίου ώστε να διανέμει φαγητό με πολιτικά κριτήρια. Τόσο εκείνος, όσο και ο Nicolas Werth συγγραφέας του σχετικού άρθρου στο βιβλίο, το ερμηνεύουν ως αποτέλεσμα σκόπιμης τακτικής του σοβιετικού καθεστώτος.

Αυτή η ερμηνεία ωστόσο της Μαύρης βίβλου, περιέχει λάθη, παραλείψεις και παρανοήσεις που αρκούν για να αποδυναμώσουν, αν όχι να καταρρίψουν τα επιχειρήματα του. Το παρόν κεφάλαιο αναλύει και ασκεί κριτική στις ερμηνείες της Μαύρης Βίβλου για το λιμό και προτείνει παραμέτρους για μια ακριβέστερη και πληρέστερη προσέγγιση.

Καταρχάς, πρέπει να τονίσουμε πως οι συγγραφείς του έργου δεν συμφωνούν στο βασικό ορισμό του λιμού. Ο Κουρτουά, στην εισαγωγή, αναφέρεται σε αυτόν ως «Ουκρανικό λιμό» και υποστηρίζει πως έξι εκατομμύρια Ουκρανών πέθαναν εξαιτίας του. Ο Werth, στο σχετικό κεφάλαιο, σημειώνει πως ο λιμός επηρέασε και πολλές περιοχές εκτός Ουκρανίας, περιλαμβάνοντας τη Μόσχα και το Ιβάνοβο, και πως η θνησιμότητα από το λιμό περιλάμβανε και άλλες εθνικότητες πλην Ουκρανών. Οι περισσότεροι σοβαροί ερευνητές σήμερα δεν αποδέχονται την άποψη πως ήταν αποκλειστικά «ουκρανικός» ο λιμός.

Το κεφάλαιο του Werth για το λιμό ξεκινά αποδίδοντας το σε εκμετάλλευση των χωρικών, αλλά καταλήγει στην ερμηνεία του ως ξεκάθαρη τιμωρία τους για την προηγούμενη αντίσταση τους στις προωθούμενες σοβιετικές αγροτικές πολιτικές. Δεν αναγνωρίζει όμως τις δυο ερμηνείες ως διακριτές η μία από την άλλη, πολλώ δε μάλλον να προσπαθήσει να τις συμφιλιώσει μεταξύ τους. 

Ο Werth ξεκινά το επιχείρημα του με τον ισχυρισμό πως η πείνα του 1932-33 διέφερε από τις προηγούμενες στη Ρωσία, καθώς ήταν αποτέλεσμα της «στρατιωτικής-φεουδαρχικής εκμετάλλευσης των χωρικών» που επιβλήθηκε από την κολλεκτιβοποίηση, αναφερόμενος στο γνωστό απόφευγμα του σοβιετικού ηγέτη Νικολάι Μπουχάριν. Ο Werth εδώ παρερμηνεύει το επιχείρημα του Μπουχάριν: Ο τελευταίος εννοούσε πως ο σταλινισμός αντιπροσώπευε μια επιστροφή σε τσαρικές πολιτικές ενάντια στους χωρικούς. Υπό αυτό το γενικό πρίσμα, φαίνεται πολύ πιθανό πως ο Μπουχάριν έβλεπε το λιμό αυτό παρόμοιο με εκείνους της τσαρικής εποχής.

Λέγοντας «φεουδαρχική-στρατιωτική εκμετάλλευση» , ο Werth εννοούσε πως το καθεστώς έβαζε τις ποσοστώσεις παράδοσης δημητριακών από τους χωρικούς πολύ ψηλά, και αρνούνταν να τις τροποποιήσει. Σε αυτό το επιχείρημα ο Werth υπαινίσσεται μια έμμεση σκοπιμότητα, ότι δηλαδή το καθεστώς δεν επιθυμούσε ρητά το λιμό, αλλά έβαλε υψηλές ποσοστώσεις που κατέληξαν σε λιμό. Ο Werth δεν προτείνει κανένα λόγο για τον οποίο το καθεστώς επέβαλε αυτές τις ποσοστώσεις τόσο αυστηρά. Ο όρος «στρατιωτικο-φεουδαρχική εκμετάλλευση» υπαινίσσεται οικονομικούς λόγους, ή λόγους ασφαλείας, αλλά ο συγγραφέας δεν επεκτείνεται καθόλου σε αυτό τον υπαινιγμό.

Ο Werth επίσης δεν υποστηρίζει τον ισχυρισμό του σε σχέση με τις υπερβολικές ποσοστώσεις με την παράθεση κάποιας πληροφορίας σχετικά με το ποια ήταν η παραγωγή τροφής εκείνη την περίοδο, αλλά παραθέτει μόνο ανακριβείς παραπομπές στο ύψος των ποσοστώσεων επί των εσοδειών. Για παράδειγμα, υποστηρίζει πως τα ποσοστά παράδοσης για το 1932 ήταν 32% ψηλότερα από το ’31. Η πηγή του ωστόσο αναφέρει (σε μία πρόταση), πως ο κομισσάριος εφοδιασμού Α.Ι Μικογιάν είχε θέσει ένα υψηλό ποσοστό παράδοσης δημητριακών, (29 εκ. τόνους) στις αρχές του ’32, αλλά μετά το μείωσε την άνοιξη του ίδιου έτους σε 18 εκ. τόνους. Ο Werth απλώς παραλείπει την πληροφορία που αντιβαίνει στο επιχείρημα του. 

Τα ντοκουμέντα δείχνουν πως ενώ οι αξιωματούχοι πράγματι σκέφτονταν να βάλουν υψηλή ποσόστωση για τις αρχές του ’32, η πρώτη επισήμως εκδοθείσα ποσόστωση παράδοσης, που εκδόθηκε σε διάταγμα της 6ης Μαίου, που επίσης νομιμοποιούσε και την ιδιωτική εμπορεία σιτηρών, ήταν σχεδόν 20% χαμηλότερη του ’31. Στη διάρκεια της καμπάνιας παράδοσης που ακολούθησε, το καθεστώς μείωσε σημαντικά τις ποσοστώσεις σε περιοχές που είχαν τις μεγαλύτερες δυσκολίες να αντεπεξέλθουν, περιλαμβανομένων του Νότιου Καυκάσου και της Ουκρανίας. Ο Werth δεν αναφέρει τις κινήσεις αυτές, παρότι κάποιες από τις πηγές του το κάνουν. Ειδικότερα, ο Werth ισχυρίζεται πως ο Μολότωφ αρνήθηκε τις εκκλήσεις τοπικών αξιωματούχων για τη μείωση των ποσοστώσεων: σύμφωνα με τα αρχεία, αλλά και τις πηγές στις οποίες παραπέμπει ο συγγραφέας, ο Μολότωφ στην πραγματικότητα ενέκρινε τις μειώσεις.

Οι πηγές του Werth επομένως, στην πραγματικότητα δεν υποστηρίζουν το επιχείρημα του πως ο λιμός οφειλόταν σε «στρατιωτικό-φεουδαρχική εκμετάλλευση» μέσω αυστηρών ποσοστώσεων παράδοσης σε δημητριακά. Μια πιο πλήρης επισκόπηση των αποδείξεων επίσης αμφισβητεί το λανθάνον επιχείρημα του συγγραφέα πως το καθεστώς σχεδίασε σκόπιμα τις ποσοστώσεις ώστε να προκαλέσει πείνα: μειώνοντας τις ποσοστώσεις, οι σοβιετικοί ηγέτες προσπάθησαν στα σοβαρά να συμβιβάσουν τις ανάγκες της υπαίθρου και τις υπόλοιπες (των πόλεων, του στρατού κ.α), μια παράμετρος την οποία ο συγγραφέας δεν αναφέρει. Ο Werth επίσης δεν εξετάζει το μέγεθος του λιμού του ’32, μια προϋπόθεση εκ των ων ουκ άνευ για κάθε εκτίμηση του χαρακτήρα της επιδημίας.